Khi Ba Mẹ Giải Thích Hết, Con Học Được Gì?

Bảy giờ rưỡi tối thứ Tư, bài toán chia trong sách bài tập còn ba dòng chưa làm. Con ngồi lặng, nhìn vào trang vở rồi nhìn lên ba. Ba kéo ghế ngồi xuống, lấy bút chì, giải thích: "Đầu tiên mình chia số lớn ra, xem có chia hết không. Nếu còn dư thì mình làm như này..." Con gật đầu. Ba tiếp tục. Con gật thêm. Hai mươi phút sau, ba bài còn lại đã xong, con đi tắm, và ba cảm thấy buổi tối vừa diễn ra đúng như cần phải thế.

Sáng hôm sau, cô giáo cho ba bài tương tự lên bảng. Con nhìn vào số và ngơ ngác như lần đầu gặp dạng bài này.

Khoảnh khắc đó — làm tốt buổi tối trước, thất bại buổi sáng hôm sau — không phải vì con không chú ý hay không cố gắng. Nó xảy ra vì có sự khác biệt quan trọng giữa hiểu theo giải thích của ba mẹ và thực sự biết cách tự giải. Hai việc này trông giống nhau từ bên ngoài, nhưng trong não con là hai quá trình hoàn toàn khác nhau.

Khi giải thích là làm thay

Khi ba mẹ ngồi kèm và đi qua từng bước giải, não con đang làm một việc rất khác so với khi con tự tìm ra đường. Nó đang theo dõi, nhận thông tin, kiểm tra xem điều ba mẹ vừa nói có hợp lý không — và thường thì có, vì ba mẹ vừa làm đúng rồi. Nhưng theo dõi một người khác giải toán và tự giải toán đòi hỏi hai loại nỗ lực trí não hoàn toàn khác. Người học cần phải tự đặt câu hỏi, tự nhận ra chỗ mình chưa hiểu, tự thử một hướng rồi nhận ra nó không dẫn đến đâu, rồi quay lại tìm hướng khác. Chính chuỗi cố gắng và điều chỉnh đó mới là lúc kiến thức toán thực sự đi sâu vào bộ nhớ dài hạn.

Nghiên cứu gần đây theo dõi cách ba mẹ hỗ trợ con làm bài toán ở nhà và đo kết quả học sau đó đã chỉ ra một điều đáng chú ý: nhóm trẻ có ba mẹ hỗ trợ theo kiểu tự chủ — đặt câu hỏi gợi ý, để con thử trước, chỉ giải thích khi con thực sự bế tắc — đạt kết quả cao hơn đáng kể so với nhóm trẻ có ba mẹ can thiệp ngay và giải thích từng bước. Điều đáng chú ý là nhóm thứ hai không học ít thời gian hơn, và ba mẹ cũng không ít quan tâm hơn. Sự khác biệt nằm ở chỗ ai đang làm công việc suy nghĩ trong buổi học đó: ba mẹ hay con.

Điều gì xảy ra khi ba mẹ không giải thích ngay

Khi ba mẹ kéo ghế ngồi xuống cạnh con nhưng không cầm bút lên, không giải thích bước một bước hai, mà thay vào đó hỏi: "Con thấy đề bài đang hỏi điều gì?" — con thường sẽ dừng lại. Đôi khi con nhìn lên với vẻ hơi khó chịu, như muốn nói ba mẹ giải giúp đi chứ. Cái dừng lại đó không phải con đang lười hay chống đối. Đó là não con đang bắt đầu làm việc thật sự. Cảm giác không thoải mái khi phải ngồi với một bài toán chưa có hướng giải chính là lúc quá trình học sâu bắt đầu.

Ba mẹ hoàn toàn có thể ngồi đó, hiện diện đầy đủ, mà không cần nói nhiều. Một câu hỏi nhỏ thôi: "Con đã thử cách nào rồi?" hay "Số đầu tiên trong bài này đang nói điều gì với mình?" Những câu hỏi này không cung cấp đáp án nhưng giúp con định hướng lại chính suy nghĩ của mình. Đây là ranh giới giữa dạy toán và dạy con cách tự học toán, và hai việc này cho ra kết quả rất khác nhau theo năm tháng.

Không phải ba mẹ phải hoàn toàn im lặng hay từ chối giải thích. Nếu con thực sự không có điểm tựa nào để bắt đầu, giải thích vẫn cần thiết và tốt. Vấn đề là thứ tự: để con thử trước, dù chỉ một hai phút, trước khi ba mẹ bước vào. Khoảng thời gian đó — dù ngắn, dù con có thể ngồi khựng và không viết gì — là khoảng thời gian quan trọng nhất của cả buổi học.

Khi nào giải thích thật sự giúp ích

Khi con gặp một khái niệm hoàn toàn mới và chưa có bất kỳ công cụ nào để bắt đầu, giải thích là cần thiết và mở ra cánh cửa. Khi con vừa thử và sai và thực sự không hiểu tại sao sai, một lời giải thích ngắn đúng lúc có thể giải tỏa được nút thắt mà cả buổi ngồi chờ cũng không tự gỡ ra được. Điều ba mẹ cần nhận ra là mình thường nhảy vào sớm hơn những lúc đó rất nhiều, vì ngồi nhìn con loay hoay khó chịu hơn là ngồi giải thích. Ba mẹ yêu con và không muốn con khổ. Nhưng cái khó chịu ngắn ngủi khi phải ngồi với một bài toán chưa có hướng lại chính là chất liệu mà não con cần để xây dựng hiểu biết thật sự.

Tối nay, khi con gặp một bài toán khó, thử ngồi xuống cạnh con mà không cầm bút. Hỏi: "Con thử gì rồi?" rồi ngồi im chờ. Nếu con ngồi yên một lúc mà chưa biết bắt đầu từ đâu, đó không phải dấu hiệu của bài quá khó hay con chưa đủ năng lực. Đó là dấu hiệu của một bộ não đang cố tìm đường, và tìm đường — cái việc thực sự đó — chỉ có thể làm một mình mới có ích lâu dài.