Khi Ba Mẹ So Sánh, Con Nghe Thấy Gì?

"Con nhà bác Tư được 9.5 nè!"

Con bạn đang ngồi cạnh, bóc vỏ quýt. Không nói gì. Nhưng tay con ngừng bóc một giây. Chỉ một giây thôi, rồi tiếp tục như không có gì. Ba mẹ không để ý. Nhưng con thì nghe rõ lắm.

So sánh vì yêu, nhưng con nghe thành phán xét

Trong nhà mình, so sánh con cái là chuyện thường. Bác so sánh cháu mình với cháu hàng xóm. Mẹ so sánh con với anh chị em họ. Và gần như lúc nào cũng là toán, vì toán có điểm số rõ ràng, dễ đo, dễ xếp hạng. Ba mẹ làm vậy vì tin rằng nếu con biết bạn khác giỏi hơn, con sẽ cố gắng hơn. Đó là tình yêu, là lo lắng, là cách ba mẹ được dạy từ nhỏ.

Nhưng con không nghe thấy tình yêu.

Con nghe thấy: mình không đủ giỏi. Và khi câu đó lặp lại đủ nhiều lần, toán không còn là môn học. Toán trở thành thước đo giá trị bản thân con.

Cái giá của "con nhà người ta." Nghiên cứu về áp lực học tập ở trẻ em Việt Nam cho thấy điều mà nhiều ba mẹ không ngờ tới: so sánh không tạo động lực, nó tạo lo âu. Và lo âu ảnh hưởng thẳng đến kết quả học tập. Ngược lại hoàn toàn với ý định ban đầu.

*Photo: *Unsplash

Đứa trẻ học vì tò mò vs. đứa trẻ học vì sợ. Sự khác biệt không nằm ở điểm số. Nằm ở cách con tiếp cận bài toán. Đứa trẻ tò mò sẽ thử cách giải mới, hỏi "tại sao," không sợ sai. Đứa trẻ sợ bị so sánh thì chỉ muốn đúng. Viết đáp án nhanh nhất có thể, không cần hiểu, miễn không bị la. Ba mẹ có thể nhận ra qua vài dấu hiệu: con làm bài nhanh bất thường (không phải vì giỏi, vì muốn xong), con không bao giờ hỏi thêm về toán ngoài bài vở, hoặc con nói "con ghét toán" nhưng điểm toán thực ra không tệ.

Đó không phải ghét toán. Đó là ghét cảm giác bị đặt cạnh ai đó và thấy mình thiếu.

Vậy so sánh con với ai? Với chính con ngày hôm qua. "Tháng trước con còn lúng túng phép chia, giờ con làm được rồi." Câu đó tạo tự hào. "Bạn Minh làm nhanh hơn con." Câu đó tạo xấu hổ. Cùng mục đích khuyến khích, hai thông điệp hoàn toàn khác nhau.

Mấy việc nhỏ ba mẹ thử được ngay:

Thay "được mấy điểm" bằng "hôm nay con học được gì hay." Câu hỏi này mở ra cuộc trò chuyện thay vì đóng lại bằng một con số. Khi nghe ai so sánh con cái ở bàn ăn, nhẹ nhàng nói "mỗi đứa có nhịp khác nhau" rồi chuyển đề tài. Không cần tranh luận. Và kể cho con nghe ba mẹ cũng từng sai. "Hồi nhỏ ba cũng bị trả bài sai trước lớp, xấu hổ lắm!" Con nghe câu đó và hiểu: sai không phải tận thế.

Con sẽ không nhớ mình được 8 hay 9 điểm bài kiểm tra lớp 3. Nhưng con sẽ nhớ cảm giác khi nghe "sao không được như bạn." Điểm số qua đi. Cảm xúc thì ở lại rất lâu.