Khi Ba Mẹ Lo Toán, Con Cũng Sẽ Lo

Buổi tối, con lớp ba ngồi vào bàn học với quyển sách toán mở trước mặt. Mẹ kéo ghế ngồi cạnh, nhìn vào đề bài, rồi buông một câu mà ngày nào cũng nói, không hề nghĩ ngợi: "Để mẹ xem nào… ôi, mẹ hồi xưa cũng dở toán lắm, ba con tính giùm cho." Câu nói nghe thân thiện, gần gũi, có chút tự trào, đôi khi còn là một cách kết nối với con. Nhưng với đôi tai của một đứa trẻ chín tuổi, câu đó vừa truyền đi một thông điệp âm thầm: toán là một thứ mà người lớn cũng sợ, và sợ là chuyện hợp lý nếu nỗi sợ ấy đến từ máu thịt mình.

Trong một thập kỷ qua, các nhà nghiên cứu ở Đại học Chicago và nhiều phòng thí nghiệm khác đã đi tìm câu trả lời cho một câu hỏi rất Việt Nam: vì sao có những đứa trẻ bắt đầu sợ toán từ rất sớm, dù chương trình học chưa hề khó? Phát hiện của họ không nằm ở gen, không nằm ở não bộ, cũng không nằm ở số lượng bài tập. Nó nằm ở chính ba mẹ. Cụ thể hơn, nó nằm ở một sự kết hợp rất đặc thù: ba mẹ có nỗi lo toán âm ỉ từ thời mình đi học, cộng với việc ba mẹ trực tiếp ngồi kèm con học toán mỗi tối. Một mình thì không sao, nhưng hai cái cộng lại thì có chuyện.

Nghiên cứu tìm ra điều gì

Các nhà nghiên cứu theo dõi hàng trăm gia đình suốt một năm học. Nhóm gia đình mà ba mẹ sợ toán nhưng ít can thiệp vào bài tập ở nhà, con của họ học toán bình thường, không xuất hiện dấu hiệu lo lắng đặc biệt nào. Nhóm gia đình mà ba mẹ thoải mái với toán, dù ngồi kèm con bao nhiêu cũng không tạo ra rủi ro. Nhưng nhóm gia đình mà ba mẹ vừa lo toán, vừa hằng đêm ngồi kèm con học, thì cuối năm đó con tiến bộ ít hơn hẳn các bạn cùng lớp, và bản thân con cũng bắt đầu xuất hiện nỗi lo toán riêng. Điều thú vị là không phải con sao chép lại nỗi lo của ba mẹ một cách trực tiếp; cái lan truyền không phải nỗi lo, mà là thái độ, là cách ba mẹ thở dài khi nhìn đề bài, cách giọng ba mẹ chùng xuống khi nhắc tới phép chia, cách ba mẹ vô tình truyền đi rằng toán là một cuộc đối đầu chứ không phải một cách tư duy.

Vì sao văn hóa Việt làm chuyện này dễ xảy ra hơn

Gia đình Việt có một đặc điểm rất riêng: ba mẹ tham gia rất sâu vào bài tập của con. Sách bài tập bổ sung mua thêm ngoài hiệu sách, lớp học thêm sau giờ chính khoá, đề cương ôn thi mỗi học kỳ, và mỗi tối lại có người lớn dò bài bên cạnh. Tất cả những điều đó nói lên tình thương và sự đầu tư của ba mẹ cho việc học của con. Nhưng chính sự gắn bó sâu sắc đó cũng có nghĩa là nếu ba mẹ mang theo một chút bóng tối từ thời mình ngồi trên ghế nhà trường, bóng tối đó dễ tràn vào bữa tối của con. Một thế hệ ba mẹ Việt từng học toán bằng cách chép công thức, làm bài rồi bị chấm đỏ trước cả lớp, bị so sánh điểm với hàng xóm, và nhiều người trong số đó cho đến hôm nay vẫn còn cảm giác hồi hộp khi nhìn thấy phép tính dài dòng. Cảm giác ấy không biến mất, nó chỉ ngủ yên cho tới đúng cái khoảnh khắc ngồi cạnh con với quyển sách toán mở ra.

Tin tốt: ba mẹ không cần giỏi toán, chỉ cần đổi giọng

Điều dễ chịu nhất từ nghiên cứu là ba mẹ không cần đi học lại để giúp con học tốt hơn. Cái cần thay đổi nằm ở những câu rất nhỏ, lặp đi lặp lại trong nhà mỗi tối. Thay vì "mẹ cũng dở toán," thử "bài này hơi rối, để mẹ con mình đọc lại đề một lần nữa." Thay vì "khó quá, để ba làm cho," thử "chỗ này mình cứ làm thử trước đã, sai cũng không sao, sai rồi mới biết phải đi đường nào cho đúng." Khi ba mẹ đổi giọng nói trong khoảnh khắc đối diện với toán, con không còn nhận tín hiệu rằng toán là chỗ ai đó sẽ chùn bước, mà nhận tín hiệu rằng toán là chỗ cả nhà cùng nhau suy nghĩ. Khác biệt nghe có vẻ nhỏ, nhưng não con đặc biệt nhạy với ngôn ngữ và thái độ của ba mẹ, và nó ghi nhớ những tín hiệu ấy lâu hơn cả công thức trong sách.

Nếu ba mẹ thật sự cảm thấy mình không có đủ kiên nhẫn hay tự tin để đồng hành mỗi tối, đó cũng không phải là thất bại của tình thương. Đôi khi cách thương con đúng nhất là lùi lại một bước, để con tự làm bài, hoặc tìm một công cụ học khác cho con — sách, ứng dụng, hay một người cô người chú có thể bình tĩnh hơn với phép nhân. Có những ứng dụng dạy toán qua câu chuyện, ví dụ như Wondika, nơi không có giọng người lớn lo lắng bên cạnh, không có ánh mắt thở dài khi con sai. Nhưng dù chọn cách nào, điều quan trọng là ba mẹ nhận ra: cái giọng mình mang vào bàn học mỗi tối cũng là một bài học, và con đang học bài đó kỹ hơn bất kỳ bài tập nào trong vở.

Tối nay, thử một câu khác

Tối nay, khi con mở quyển sách toán ra, ba mẹ thử để ý câu đầu tiên mình nói trước khi nhìn vào đề. Nếu thường buột miệng "khó quá," thử nói "thú vị nhỉ"; nếu định kể "hồi xưa mẹ cũng sợ," thử kể chuyện hôm nay mẹ tính tiền chợ thế nào. Con không cần ba mẹ giỏi toán, con cần ba mẹ không sợ toán, và nếu ba mẹ vẫn còn sợ thật, con vẫn sẽ ổn miễn là khi ngồi cạnh con, ba mẹ đặt nỗi sợ đó ở ngoài cửa.